Những ngày này, dư luận bàng hoàng trước hai sự việc hi hữu cùng lúc xảy ra. Một công ty xả hàng tấn chất độc giết chết cả một dòng sông, đẩy hàng vạn nông dân hai bờ lưu vực vào cảnh sống khốn đốn thì được vinh danh trao giải thưởng “vì sức khỏe cộng đồng”. Một giáo viên hành hung bố đẻ của mình đến mức máu chảy đầy đầu, áo quần tơi tả trước sự chứng kiến của xóm làng thì lại được đề nghị đề bạt giữ chức Phó hiệu trưởng. Hai sự việc kỳ quái này gửi thông điệp gì tới cuộc sống của chúng ta ngày hôm nay? 

Thông tin về việc Vedan được vinh danh “vì sức khỏe cộng đồng” tràn ngập trên mặt báo - báo in, báo nói, báo hình, báo điện tử và các trang mạng những ngày này. Cơn lũ về sự phản ứng của xã hội và sự chống đỡ của các quan chức trong cuộc đã khiến dư luận lại một phen “bội thực” vì thông tin. Mà không lo lắng làm sao được cơ chứ? Hàng nghìn bài báo, phim ảnh điều tra phanh phui việc Vedan cả chục năm lén lút xả chất thải độc hại ra sông Thị Vải, Thủ tướng chỉ thị phải xử lý nghiêm, Bộ Công an khởi tố vụ án…; thế nhưng, chỉ cần 30 triệu đồng góp vào giải thưởng và 100 triệu đồng ủng hộ đồng bào bão lụt miền Trung, Vedan đã dễ dàng được vinh danh “Vì sức khỏe cộng đồng”, đã có thể hy vọng “hóa giải” được tất cả.

Bàn dân thiên hạ, trong đó có không ít bà con nông dân phải bán đất, xoay nợ ngân hàng, hứng chịu bao khổ đau do Vedan gây ra lại một phen “mắt tròn, mắt dẹt” khi thấy trên màn hình vô tuyến truyền hình trực tiếp cảnh Vedan đàng hoàng bước lên sân khấu sang trọng nhận giải “vì sức khỏe cộng đồng” trước ánh đèn lóe sáng của hàng chục máy ảnh, máy quay truyền hình trong buổi lễ vinh danh hoành tráng nhằm đúng “Ngày doanh nhân Việt Nam”.

Chưa hết. Sáng hôm sau, trên mặt một tờ báo lớn đã thấy tin về buổi lễ trang trọng và những dòng biểu dương Vedan. Với Vedan, thật là ngoạn mục. Trong lúc đó, dòng Thị Vải vẫn ngầu nước ô nhiễm chưa khắc phục, hàng vạn nông dân vẫn dài cổ chờ tiền đền bù thiệt hại, những mầm bệnh chết người vẫn ẩn náu trong cơ thể người dân cả chục năm nay phải sinh sống bằng nguồn nước ô nhiễm của dòng sông và Vedan thì vẫn ngoảnh mặt làm ngơ. 

Các đại biểu Quốc hội cho việc Vedan được vinh danh “thật chẳng còn đạo lý gì nữa”, nó “coi thường dư luận, nó thách thức xã hội”. Những người nông dân tán gia, bại sản vì Vedan thì hoang mang, kêu trời “sao lại có thể nhố nhăng đến thế?”. Chuyện đã vượt khỏi một doanh nghiệp, một cộng đồng dân cư trở thành vấn đề xã hội; phạm vi của nó đã vượt xa phạm trù đạo đức kinh doanh. Đã có quá nhiều thông tin, ý kiến phân tích, phê phán sâu sắc. Người viết xin không nhắc lại. ở đây chỉ muốn đề cập đôi lời về việc vì sao sự việc kỳ quái đó lại có thể xảy ra. Căn nguyên của nó có phải như cách giải thích, trình bày quanh co của một số quan chức?

Nhưng ta hãy tạm dừng một chút, để có sự liên tưởng tới sự việc kỳ quái thứ hai vừa cùng lúc xảy ra. Đó là vào đêm ngày 21/10, xóm 8, xã Thạch Đàn, huyện Mê Linh (Hà Nội) bỗng náo loạn vì cuộc hỗn chiến ở nhà thầy giáo Nguyễn Xuân Trường. Bà con lối xóm, trong đó có cả các em là học sinh thầy giáo Trường đổ tới.

Thầy giáo Nguyễn Hữu Trường, người đã lôi bố đẻ của mình ra hành hung - Ảnh Giadinh.net

Trước mặt mọi người, ngay ngoài đường trước cửa nhà, thầy giáo Trường vật bố đẻ mình xuống đấm đá túi bụi. Ông Nguyễn Hữu Trí, ngoài 70 tuổi, già yếu, máu chảy đầy mặt, áo quần tơi tả ngã dúi ngã dụi trước những đòn thượng cẳng tay hạ cẳng chân của con trai.

Không chỉ đánh bố đẻ thành thương đêm 21/10, sáng hôm sau (22/10), thầy Trường lại tiếp tục hành hung bố, bà con lối xóm lại một phen kéo tới can ngăn. Đánh bố mình thẳng tay, nhưng thầy Trường không chút ân hận, thản nhiên trả lời báo chí: “Ông ấy là ông hâm… Tôi ghét bố tôi thì tôi làm thế”.

Bà con bức xúc, lên án. Trưởng phòng giáo dục - đào tạo huyện Mê Linh bày tỏ: “Đây là một hành vi không thể chấp nhận được của một giáo viên, một đảng viên…Tôi biết tin mà dựng hết cả tóc gáy”.

Nhưng một chuyện còn dựng tóc gáy hơn thế đã xảy ra: Ông Trường được Ban Giám hiệu nhất trí đề nghị cấp trên đề bạt làm Phó Hiệu trưởng. Đến đây thì câu chuyện đã thực sự vượt khỏi lũy tre làng, vượt khỏi chuyện đạo lý trong một gia đình, trở thành vấn đề của xã hội. Thầy giáo là tấm gương sáng cho học sinh noi theo. Đạo đức là vấn đề cốt tử hàng đầu của xã hội ta. Khẩu hiệu “Tiên học lễ, hậu học văn” luôn xuất hiện ở vị trí trang trọng trong các nhà trường. Đảng và Nhà nước ta luôn nhấn mạnh, cán bộ phải “vừa Hồng vừa Chuyên”, đạo đức luôn là tiêu chuẩn hàng đầu trong đánh giá, tuyển lựa cán bộ.

Tất nhiên, trước áp lực, đòi hỏi chính đáng của dư luận, Vedan phải trả lại giải thưởng, những người liên quan sẽ phải “rút kinh nghiệm sâu sắc”; còn thầy Trường cũng sẽ không thể lên Hiệu phó, sẽ bị xử lý. Nhưng cái cách, và cụm từ “rút kinh nghiệm sâu sắc” thì từ lâu đã bị dị ứng trong xã hội này rồi. Bởi thực tế có ai rút gì đâu, có rút thì rồi đâu vẫn hoàn đấy, thậm chí còn tệ hại hơn. Do đó, việc Vedan hủy hoại môi trường nhưng lại được vinh danh “vì sức khỏe cộng đồng”, việc thầy giáo Nguyễn Xuân Trường ngang nhiên đánh đập không thương tiếc bố đẻ của mình lại được đề nghị đề bạt làm Phó Hiệu trưởng nhà trường thì còn lâu mới hết nhức nhối, âu lo trong xã hội.

Căn nguyên của hai sự việc kỳ quái này đã được chính người có chức quyền trực tiếp trong cuộc cắt nghĩa rất rành rọt. Ông Nguyễn Quân, Thứ trưởng Bộ Khoa học - Công nghệ, người có mặt tại lễ trao giải, biện minh với báo chí: “Sản phẩm của Công ty Vedan không có tội. Quy trình sản xuất gây ô nhiễm chứ người ăn sản phẩm ấy thì không sao. Nếu sản phẩm đạt tiêu chuẩn quốc gia và quốc tế thì sao không được công nhận”. Bà Ngô Thị Duyên, Hiệu trưởng trường tiểu học Chu Phan B giải thích lý do thầy giáo Trường đánh bố đẻ của mình mà vẫn xứng đáng được đề bạt hiệu phó như sau: “…thầy giáo Trường có tư cách, đạo đức tốt và là giáo viên giỏi của huyện”, “việc thầy Trường hành hung bố đẻ là việc nội bộ trong gia đình thầy Trường”, “nhà trường đã yêu cầu thầy Trường rút kinh nghiệm sâu sắc”.

Nhiều người bất bình trước thái độ nhìn nhận, cách đánh giá, giải thích sự việc đó. Đó là cách nhìn nhận, xử sự bất chấp dư luận, không thèm đếm xỉa tới cộng đồng. Một khi con người ta vì mục đích riêng tư của mình, sẵn sàng giẫm đạp lên đạo lý thì những việc kỳ quái như thế và hơn thế sẽ còn xảy ra. Phải chăng, đấy mới thực sự là nỗi lo của xã hội chúng ta?

Điểm lại hai sự việc hi hữu, kỳ quái trên đây, người ta thấy sự ngây thơ, vô tư hầu như không có, trong lúc sự giả dối, mưu toan lại quá nhiều./.